Jaap Jansma, manager Overheidsdatacenter Noord (ODC-Noord), en Marcel Timmer, Country Director Netherlands bij Red Hat, vertellen hoe een klein team in Groningen uitgroeide tot leverancier van een aantal cruciale bouwstenen voor het fundament onder de digitale overheid. Red Hat levert de fundamentele open source software voor het platform, die ODC-Noord implementeert, beheert en exploiteert als een schaalbare soevereine clouddienst. Samen kijken ze naar wat er nodig is om die rol te blijven vervullen, van schaalbaarheid en digitale soevereiniteit tot veilige AI-ontwikkeling binnen de Rijksoverheid.
ODC-Noord ontstond in 2012 uit de Compacte Rijksdienst, het programma dat het aantal rijksdatacenters moest terugbrengen van 65 naar 4. In Groningen zag een klein team de kans om dat niet alleen efficiënter, maar ook toekomstbestendig te doen. Het resultaat is inmiddels veel meer dan een technisch platform: ODC-Noord vormt een belangrijk fundament onder de digitale overheid en daarmee onder de publieke dienstverlening.
„We kregen destijds een vraag van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, of we een platform konden leveren voor hun applicatielandschap”, vertelt Jaap Jansma, manager Overheidsdatacenter bij ODC-Noord. „Dat was het moment om op basis van open source een platform te bouwen dat we niet alleen aan het Ministerie van OCW, maar ook aan andere partijen binnen de Rijksoverheid konden aanbieden.”
In 2016 ging de community cloud van ODC-Noord live als gestandaardiseerd IaaS-platform. In 2018 volgde een containerplatform op basis van Red Hat OpenShift. Inmiddels bedient ODC-Noord 48 verschillende partijen binnen 11 ministeries.
Generieke diensten, minder maatwerk, meer slagkracht
ODC-Noord levert generieke, schaalbare en gestandaardiseerde diensten en draagt op die manier bij aan een efficiënte overheid, zegt Jansma. „We willen af van onnodig maatwerk en dubbel werk. Door meerdere partijen van dezelfde oplossing gebruik te laten maken, creëren we schaalvoordeel. Een van onze belangrijkste tarieven is daardoor meer dan gehalveerd.”
Deze aanpak raakt ook de manier van samenwerken binnen de Rijks-IT. ODC-Noord levert sterke platformdiensten, maar afnemers hebben meer nodig, zoals werkplekken, applicatieontwikkeling en functioneel beheer. „Daar kun je binnen de overheid complementair in zijn en actief de samenwerking opzoeken”, zegt Jansma. „We willen voorkomen dat in verschillende ODC’s meerdere keren hetzelfde wordt gebouwd.”
ODC-Noord begon als greenfield, zonder legacy in systemen en personeel. Dat gaf ruimte voor een innovatieve start. Maar de vraag blijft hoe je die innovatiekracht vasthoudt en aantrekkelijk blijft in een krappe arbeidsmarkt.
„Je moet techneuten inhoudelijke vrijheid geven en ruimte om te werken aan wat zij belangrijk vinden”, zegt Jansma. „Tegelijkertijd hoort daar bewustzijn bij. Het moet veilig zijn, financieel rendabel en binnen de kaders van de overheid. Die mix van autonomie en verantwoordelijkheid werkt bij ons goed.”
Voor veel IT-professionals weegt zingeving steeds zwaarder, merkt Timmer. „Het is bijzonder om te kunnen zeggen dat je bijdraagt aan een van de bouwstenen van een soevereine cloud voor de overheid. Je werkt niet aan de zoveelste consumentenapp, maar aan een infrastructuur die een groot deel van de publieke sector raakt.”
Soevereine cloud op open source fundament
Digitale soevereiniteit is een centraal thema in de publieke sector. ODC-Noord koos vanaf het begin voor open source als strategisch fundament. De infrastructuur draait op Nederlands grondgebied, onder verantwoordelijkheid van ambtenaren. Daarmee is een groot deel van het soevereiniteitsvraagstuk bewust ingericht.
„We streven naar een zo groot mogelijke mate van digitale soevereiniteit”, zegt Jansma. „Door open source in te zetten, in Nederland te hosten en met eigen mensen te werken, houden we de regie.” Het platform voldoet aan de relevante beveiligingsstandaarden en BIO-kaders. De BIO, ofwel Baseline Informatiebeveiliging Overheid, is de verplichte beveiligingsnorm voor alle overheidsorganisaties. Een nieuwe BIO 2-certificering bevindt zich in de afrondende fase.
Afhankelijkheden blijven er altijd. „Hardware wordt nog steeds door buitenlandse partijen geproduceerd en Red Hat is een Amerikaanse leverancier”, schetst Marcel Timmer, Country Director Netherlands bij Red Hat. „Maar wij vallen niet onder de Cloud Act en het intellectuele eigendom van wat op het platform draait, blijft altijd bij de overheid. Wij leveren ondersteuning op de open source componenten. Als de samenwerking ooit zou stoppen, blijft alles gewoon draaien.”
Volgens Timmer wordt soevereiniteit te vaak versmald tot de herkomst van leveranciers. „Het gaat niet om Amerikaans of niet. Het gaat om de vraag of je grip hebt op je software en hardware. Kun je, als het echt moet, binnen beperkte tijd naar een andere omgeving migreren? Dat is de lat die we met ODC-Noord leggen.”
AI als volgende stap, veilig en binnen de Nationale Digitaliseringsstrategie
Naast een platform voor virtuele machines, waarmee meerdere besturingssystemen op één fysieke server kunnen draaien, en een containerplatform, werkt ODC-Noord aan de volgende logische stap: een AI-platform, specifiek voor de behoeften van de Rijksoverheid. De vraag vanuit afnemers groeit snel.
„Aan de ene kant hosten we enterprise applicaties op ons VM-platform, aan de andere kant moderne, cloud native apps op containers”, zegt Jansma. „Daarbovenop ontstaat nu een duidelijke behoefte aan een platform voor AI-ontwikkeling. Dat moet veilig en beheersbaar zijn en passen binnen de kaders van de Rijksoverheid, de Nationale Digitaliseringsstrategie en de Europese AI-verordening.”
AI vraagt om andere bouwstenen dan traditionele workloads. „Voor AI heb je accelerators, GPU’s en LLM’s nodig”, legt Timmer uit. „Met het gezamenlijke platform maakt het in principe niet uit welke GPU’s of welke LLM’s je wilt gebruiken. Belangrijker is dat je controle, transparantie en duidelijke guardrails hebt in een private omgeving. Zo kunnen overheidsorganisaties sneller en veiliger met AI experimenteren en opschalen.”
De basis, de toolbox zoals Jansma het noemt, ligt in de infrastructuur die ODC-Noord al heeft opgebouwd: een moderne, open source stack waarop AI-diensten gecontroleerd kunnen landen.
Grenzen aan groei en schaarse middelen
De ambities rond AI botsen in de praktijk op fysieke grenzen. „Wij lopen net als anderen tegen hardwareschaarste aan”, zegt Jansma. „Kunnen we de GPU’s krijgen die we nodig hebben? En hoe gaan we om met netcongestie?” In Groningen concurreren datacenters met andere maatschappelijke behoeften om ruimte op het elektriciteitsnet, zoals huishoudens die een thuisbatterij willen aansluiten.
„Het zou goed zijn als de status van datacenters als infrastructuur meegroeit met de digitale ambities die de overheid heeft”, zegt Timmer. „Dat is een vraagstuk dat om verdere afstemming vraagt.”
Het is bovendien lastig om vooraf precies te bepalen hoeveel capaciteit nodig is. „Veel moeten we proefondervindelijk ontdekken”, aldus Jansma. „Een klant neemt een platform bij ons af en zet een model op. Dan zie je pas hoeveel capaciteit dat daadwerkelijk vraagt.”
Juist daarom is het logisch om schaarse middelen te concentreren. Niet elke overheidsorganisatie hoeft zelf GPU-clusters in te kopen en te beheren. Door gezamenlijk te investeren in een gedeelde basis kunnen meer partijen profiteren en wordt verspilling voorkomen.
Nationale Digitaliseringsstrategie, bouw op wat er al is
Binnen de Nationale Digitaliseringsstrategie draait het spoor cloud om een samenhangende cloudstrategie voor de Rijksoverheid, gericht op meer samenhang binnen de overheidscloud. Daar ziet Jansma een duidelijke rol voor ODC-Noord. „Wat de NDS nastreeft, kunnen wij in hoge mate al invullen. We hebben een IaaS-laag en een containerplatform. In de basis is dat een heel sterke propositie voor een soevereine cloud voor de overheid.”
Timmer ziet hetzelfde patroon. „Er zijn ontzettend veel initiatieven in Nederland. Het is goed dat die er zijn, maar kijk vooral naar je achtertuin. Een groot deel van wat je op termijn wilt hebben, draait nu al bij ODC-Noord. Gebruik die bestaande investeringen en manier van werken als springplank.”
Dat vraagt ook om bestuurlijke keuzes. „Meer centrale coördinatie op het bundelen van budgetten en capaciteit zou kunnen helpen”, zegt Timmer. „Nu zijn middelen soms verspreid over verschillende begrotingen, waardoor ze niet altijd optimaal worden benut. Door hier meer samenhang in aan te brengen, kun je middelen effectiever inzetten, juist op plekken waar al bewezen capaciteit is, zoals bij ODC-Noord.”
De kernboodschap: er is al een soevereine cloud voor de overheid
Zowel Jansma als Timmer benadrukken dat de publieke sector vaak onderschat wat er al beschikbaar is. „Het zou mooi zijn als men beter begrijpt dat er binnen de overheid al een vorm van cloud is”, zegt Jansma. „Een cloud die in hoge mate soeverein is, met veel innovatiekracht, en waar al tientallen organisaties gebruik van maken.”
Timmer vat het samen. „Er is al een soevereine cloud voor de overheid. Werk samen, binnen de overheid en met de markt, en maak gebruik van wat er al staat. ODC-Noord is daarin een voorloper met een aantal bouwstenen al op hun plek. Het is zonde om steeds weer opnieuw te beginnen.”
Dit is een ingezonden bijdrage van Red Hat. Via deze link vind je meer informatie over de mogelijkheden van het bedrijf.