Delft vliegt quantumchipproductie op verschillende manieren aan. QuTech-spin-off QuantWare bouwt een eigen fabriek voor quantumprocessors, startup Groove Quantum wil bestaande chipfabrieken gebruiken, en de TU Delft bouwt met vier andere universiteiten een fabricagelijn voor quantummaterialen die geen lucht mogen zien.
Een kilometer ten zuiden van de campus van de TU Delft bouwt QuantWare aan KiloFab, een fabriek met eigen cleanroom waar het bedrijf zijn quantumprocessors straks op industriële schaal wil maken. “Onze processors bestaan uit honderden chips”, zegt Wouter Wesselink, VP Product bij QuantWare, “en wil je daar grote modules van maken, dan heb je eigenlijk gewoon veel productievolume nodig. Daarom bouwen we die fabriek.” Volgens QuantWare wordt de productiecapaciteit van het bedrijf daarmee twintig keer zo groot. Wesselink vertelde dit tijdens de International Quantum Press Tour langs de provincie Zuid-Holland, waar de steden Rotterdam, Den Haag, Delft en Leiden lieten zien wat er in de regio aan quantumtechnologie gebeurt. In Delft draaide veel om de vraag hoe je van een werkend prototype naar een product in serie komt.
Van lab naar bedrijf
Hoe groot het Delftse quantumcluster inmiddels is, rekende Maarten Huppertz voor, external relations manager bij QuTech, het quantuminstituut van de TU Delft. Bij QuTech zelf werken zo’n 350 mensen, bij de rest van de universiteit nog eens 150. Startups en bedrijven zijn samen goed voor ongeveer 500 banen, en die groep groeide tussen 2019 en 2025 met zo’n 45 procent per jaar. Tel je TNO en andere techbedrijven mee, dan kom je boven de elfhonderd uit. Twaalf bedrijven zijn in Delft ontstaan en vijftien kwamen van elders, en samen haalden ze 350 miljoen euro op. “Zo ontstaat een ecosysteem met een soort zwaartekracht”, zegt Huppertz. “Bedrijven van buiten komen erbij.”

Het Amerikaanse Qunnect, dat quantumnetwerken bouwt, opende een vestiging in Delft. Anne Hofmann, algemeen directeur van het Quantum Policy Lab van de TU Delft, ziet hetzelfde gebeuren met bedrijven uit Finland, Duitsland en Frankrijk, die zich in Delft vestigen om dicht bij het onderzoek te zitten. Daarnaast ontstaan er spin-offs op de campus zelf, zoals Single Quantum, dat detectoren maakt die losse lichtdeeltjes kunnen waarnemen. Een deel van het geld voor die groei komt van de overheid. Het landelijke programma Quantum Delta NL, met hubs in onder meer Delft, Amsterdam, Leiden, Eindhoven en Twente, kreeg tussen 2021 en 2024 in totaal 615 miljoen euro uit het Nationaal Groeifonds. QuTech was in het begin een van de grote ontvangers, aldus Huppertz.
QuantWare is een van de bedrijven die uit QuTech voortkomt. Het maakt quantumprocessors, de chips met daarop de qubits. Een complete computer bouwt QuantWare niet. “We zijn een beetje de vroege Intel van quantumcomputers”, zegt Wesselink. Andere partijen bouwen de machine rond de processor, waardoor ook landen zonder eigen quantumcomputerbouwer er een kunnen maken. Quantumcomputers bestaan wel al, maar ze zijn nog klein. Ze zijn bruikbaar voor onderzoek en om met algoritmes te experimenteren, maar nog niet om in de praktijk een gewone computer te verslaan of bestaande encryptie te kraken. Israël en Spanje bouwden hun eerste quantumcomputer met een processor van QuantWare, en de grootste quantumcomputer van Italië draait op een chip van het bedrijf. In 2021 bracht het Soprano uit, volgens QuantWare de eerste supergeleidende quantumprocessor die je als losse chip kon kopen, zonder er een complete quantumcomputer bij te nemen.
Twintig parkeervakken groot
QuantWare werkt met supergeleidende qubits: piepkleine schakelingen van metaal die zonder enige weerstand stroom geleiden, maar alleen als je ze afkoelt tot vlak boven het absolute nulpunt. Een processor van IBM, de Nighthawk met 120 qubits, is volgens Wesselink nu zo groot als een A4’tje, en het grootste deel daarvan bestaat niet uit qubits. “In het midden zit een klein chipje met de eigenlijke qubits”, legt hij uit. “Alles daaromheen is bedrading om signalen naar de qubits te sturen en de uitkomsten weer op te halen.” Die bedrading ligt in hetzelfde vlak als de qubits, dus hoe meer qubits je toevoegt, hoe voller dat vlak raakt. Volgens QuantWare kan een quantumprocessor pas bij zo’n tienduizend qubits iets wat een gewone computer niet kan. Trek je de huidige bouwwijze door, dan wordt zo’n processor ongeveer zo groot als twintig parkeervakken. “En wil je naar de miljoen qubits die we uiteindelijk nodig hebben, dan heb je het over Central Park”, zegt Wesselink. “Dat gaat niet werken.”

Daar komt bij dat de processor in een cryostaat hangt, een koelinstallatie die de chip op die extreem lage temperatuur houdt. Alle signalen lopen via kabels naar binnen en naar buiten, langs filters en versterkers die elk in een eigen koperen kastje zitten en met de hand worden aangesloten. “Voor een miljoen qubits kan niemand dat meer doen”, zegt Wesselink. “Het schaalt gewoon niet.” Hij vergelijkt het met de radiobuizen uit de begintijd van de computer, die ook met de hand aan elkaar werden geknoopt. Pas toen alle onderdelen op één chip werden geïntegreerd, konden computers echt groeien, en volgens hem moet quantum nu dezelfde stap zetten.
Eigen fabriek voor volume
De oplossing die QuantWare daarvoor heeft ontwikkeld heet VIO. Alle signalen komen daarin verticaal binnen en hoeven nooit meer door het vlak van de qubits. Daarvoor stapelt het bedrijf dertig tot honderd siliciumchips op elkaar, kantelt die stapel een kwartslag en verbindt hem met de processor. De signaallijnen zijn op die chips aangebracht zoals in de chip van je telefoon, en omdat alles supergeleidend is, zijn ze goed van elkaar afgeschermd. Doordat de randen van de qubitchip vrijkomen, kun je processors als tegels naast elkaar leggen en het zo modulair groter maken. Volgens Wesselink past een processor van tienduizend qubits op die manier op een A4’tje. De versie VIO-40K staat voor 40.000 lijnen naar binnen en naar buiten, bedoeld voor systemen van tienduizend qubits. Het is een aangekondigde architectuur en nog geen werkende processor van die omvang. Kleinere modules heeft QuantWare wel gemaakt en in whitepapers beschreven. Omdat een processor zo uit honderden chips bestaat, is volgens Wesselink veel productievolume nodig, en daarvoor bouwt QuantWare KiloFab.
In die fabriek wil QuantWare de industriële processen ontwikkelen voor de volgende generaties VIO, genoeg volume maken voor de wereldwijde markt en de kosten per stuk omlaag brengen. Die markt bestaat niet alleen uit QuantWare’s eigen processors. De architectuur werkt volgens Wesselink met elk type supergeleidende qubitchip, ook van andere makers. “Het kunnen onze eigen qubitchips zijn, maar ook qubitchips die in de VS of in Finland worden gemaakt”, zegt hij. QuantWare integreert nu al chips van partners wereldwijd, en Wesselink verwacht dat de eerste systemen van tienduizend qubits aan het eind van dit decennium draaien. Voor de bouw van KiloFab haalde QuantWare op 5 mei 178 miljoen dollar op. Investeerders zijn onder meer Intel Capital, IQT, ETF Partners, Invest-NL Deep Tech Fund en InnovationQuarter Capital.
Cleanrooms staan er al
Ook Groove Quantum, een startup die eveneens van de TU Delft afkomstig is, wil zijn quantumchips op grote schaal gaan maken. Het bedrijf ontwikkelt chips waarin de qubits zelf in een halfgeleider zitten. Dat is een ander soort qubit dan bij QuantWare, en het maakt ook een andere aanpak van de productie mogelijk. CEO en medeoprichter Anne-Marije Zwerver was promovendus en postdoc in Delft en werkte daar met qubits van silicium. Haar medeoprichter Nico Hendrickx deed in dezelfde tijd onderzoek naar qubits van germanium, en die resultaten waren zo goed dat het idee voor een bedrijf ontstond, vertelde ze eerder dit jaar aan Pioneering Tech, het magazine van de TU Delft. In 2024 richtten ze Groove Quantum op. Zwerver begint haar verhaal bij de ENIAC, een van de eerste programmeerbare computers, die twee volle zalen besloeg, vertelt ze, met achttienduizend radiobuizen en achthonderd kilometer draad. “Zouden we onze telefoons nog zo bouwen, dan was elke telefoon zo groot als een stadion”, zegt ze. De transistor maakte daar een eind aan.

Groove werkt met spinqubits, waarbij de informatie zit in de spin van een elektron, een magnetische eigenschap die je kunt zien als een draairichting. Zo’n qubit wordt gemaakt zoals een transistor, en in haar promotieonderzoek liet Zwerver zelf zien dat ze daardoor in dezelfde fabrieken te maken zijn. “We kunnen precies dezelfde pilotlijnen en chipfabrieken gebruiken als voor computerchips”, zegt ze. “We hoeven geen nieuwe cleanrooms te bouwen. Die cleanrooms van een miljard staan er al, in heel Europa.” Ook de koeling groeit volgens haar niet mee met het aantal qubits. Waar andere technieken soms extra koelers nodig hebben als het aantal qubits verdubbelt, kan Groove alles in één koelinstallatie kwijt.
Het maakt daarbij gebruik van germanium, het element dat in het periodiek systeem direct onder silicium staat. Silicium is volgens Zwerver geoptimaliseerd voor gewone elektronica en geeft qubits nogal wat ruis. Germanium schermt de qubit beter af van zijn omgeving. Het levert iets grotere structuren op, en dat maakt de productie toch wel wat vergevingsgezinder. Groove laat nu achttien qubits tegelijk werken. “Dat is minder dan de honderd qubits bij andere technieken, dat weet ik”, zegt ze. “Maar we komen er wel.” Volgens het bedrijf gaat 99,99 procent van de bewerkingen op een enkele qubit goed, en bij bewerkingen waarin twee qubits samenwerken is dat meer dan 99,95 procent, wat volgens Zwerver een wereldrecord is. Hoe meer negens, hoe minder rekenfouten. Volgens Quantum Computing Report haalde Groove in april 16 miljoen euro op, waarvan 10 miljoen aan startkapitaal en 6 miljoen aan subsidies. “Vandaag zitten we bij de ENIAC van de quantumcomputer”, zegt Zwerver. “Binnenkort zitten we bij de iPhone.”
Productie zonder lucht
Niet alleen bedrijven werken aan productie. Ook de TU Delft zelf bouwt mee aan een fabricagelijn, maar dan een stap eerder in de keten: bij de materialen. Mazhar Ali, universitair hoofddocent quantum nanoscience aan de TU Delft en een van de twee directeuren van het Kavli Institute of Nanoscience Delft, is een van de onderzoekers achter dat project. “Wil je een quantumtechnologie maken, dan begin je waarschijnlijk met een quantummateriaal”, zegt hij. Supergeleiders, zoals die in QuantWare’s qubits, zijn daar een voorbeeld van. Onderzoekers kunnen tegenwoordig materialen bouwen uit lagen van een paar atomen dik, die ze stapelen of ten opzichte van elkaar verdraaien om nieuwe eigenschappen te krijgen. Dat stuit op een praktisch probleem. “Veel van die materialen mogen tijdens het maken niet met lucht in aanraking komen”, legt Ali uit. “Daarvoor was echt nieuwe infrastructuur nodig.”
Die infrastructuur komt er in de vorm van SAP-NL, een nationale fabricagelijn voor atomair dunne materialen. De techniek moet zo werken dat hij later ook industrieel op te schalen is. Het project wordt geleid door Sten Vollebregt van de faculteit Elektrotechniek, Wiskunde en Informatica van de TU Delft, en vijf universiteiten doen mee. NWO financiert de lijn met 4,8 miljoen euro, voor de periode van 2025 tot 2030. De opstelling wordt in Delft gebouwd en komt daarna als open faciliteit beschikbaar binnen NanoLabNL, het landelijke netwerk van cleanrooms voor nanotechnologie. Het doel is om te laten zien dat de techniek werkt op wafers tot zes inch, de dunne schijven waarop chips worden gemaakt.

Met SAP-NL pakken de universiteiten de schaal aan, maar dat is volgens Ali niet de enige uitdaging. Ook de temperatuur blijft een open vraag. Veel quantumtechniek werkt pas bij 10 kelvin of kouder, ruim 260 graden onder nul. “En tien kelvin is dan nog ruim genomen”, zegt hij. “Koelen kost veel energie.” Ali ziet in quantummaterialen ook een strategisch belang: ze kunnen volgens hem alternatieven bieden voor magneten en halfgeleiders waarvan de aanvoer onder druk staat. Daarmee kan de toeleveringsketens mogelijk minder kwetsbaar worden.
Geld, ruimte en cleanrooms
Overheden wereldwijd hebben tot en met 2025 zo’n 55 miljard dollar (ongeveer 47 miljard euro) aan investeringen in quantumtechnologie aangekondigd, waarvan ongeveer 15 miljard dollar (zo’n 13 miljard euro) in Europa. Dat blijkt uit de Quantum Technology Monitor die McKinsey in april publiceerde. Het grote verschil met de VS zit volgens Anne Hofmann, directeur van het Quantum Policy Lab, in het private geld dat daar niet in zit. “In de VS zijn de private investeringen heel erg hoog”, zegt ze. “In Europa zijn ze heel klein.” Arthur Dallau, medeoprichter van het Quantum Communication Fieldlab Rotterdam, zei iets vergelijkbaars. Met de VS kan de regio volgens hem niet concurreren als het om investeringen gaat. Wel denkt hij dat je ver komt als partijen goed samenwerken.
In die samenwerking spelen ook gemeente en provincie een rol. Volgens de Rotterdamse wethouder Tim Versnel, hebben quantumbedrijven meer nodig dan een kantoor: ze hebben cleanrooms nodig en speciale stroomcapaciteit. De regio werkt eraan om bestaande cleanrooms te behouden en deeptechbedrijven samen te brengen op gedeelde campussen. “We willen dat quantumbedrijven hier beginnen”, zegt Versnel, “en dat ze hier blijven, groeien en hun klanten vinden.”
Ook de provincie Zuid-Holland zoekt samen met InnovationQuarter naar locaties en faciliteiten voor quantumbedrijven. Begin 2027 presenteert de provincie een actieagenda, opgesteld met de TU Delft, de gemeente Delft, InnovationQuarter en 25 bedrijven. Het doel is dat Zuid-Holland in 2030 de leidende quantumhub van Europa is. “Goede technologie ontwikkelen is één ding”, zegt gedeputeerde Meindert Stolk. “We moeten er ook voor zorgen dat bedrijven die technologie hier in Europa kunnen maken, opschalen en toepassen.” Volgens hem is het moment daarvoor nu. “Er wordt op dit moment besloten waar bedrijven uitbreiden, waar productiefaciliteiten komen en waar talent en investeringen samenkomen.”